niedziela, 22 listopada 2026

Strefa Wolnej Prasy

Prawda · Wolność · Odpowiedzialność
Cerkiew moskiewska

Ukraina delegalizuje moskiewską Cerkiew – wolność religijna czy wpływy Rosji?

28.08.2024Jerzy Mróz5 min czytania

Ukraiński parlament podjął właśnie historyczną decyzję, umożliwiającą delegalizację Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego (UCP PM). To posunięcie, będące odpowiedzią na długotrwałe oskarżenia o działalność antyukraińską tej wspólnoty, wywołało falę dyskusji zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. UCP PM, od lat lojalna wobec Moskwy, była przedmiotem intensywnej krytyki ze strony ukraińskich władz i społeczeństwa, które zarzucały jej szpiegostwo, szerzenie rosyjskiej propagandy oraz wspieranie rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Narzędzie szpiegostwa i manipulacji
Jak podają media, decyzja ukraińskiego parlamentu nie wzięła się znikąd. Cerkiew Moskiewska była przez lata skutecznie wykorzystywana przez Kreml jako narzędzie do realizacji politycznych i militarnych celów w regionie. Władimir Putin i jego aparat władzy doskonale zdają sobie sprawę z wpływu, jaki religia ma na ludność, i starają się ten wpływ wykorzystać do własnych celów. W kontekście wojny na Ukrainie, duchowni UCP PM byli wielokrotnie oskarżani o przekazywanie informacji rosyjskim służbom specjalnym oraz o aktywną współpracę z Moskwą w destabilizowaniu sytuacji wewnętrznej Ukrainy.

Przykłady tego rodzaju działalności są liczne. Od początku pełnoskalowej inwazji rosyjskiej na Ukrainę wszczęto ponad sto postępowań karnych przeciwko duchownym lojalnej wobec Moskwy Cerkwi, oskarżając ich o zdradę, szpiegostwo czy szerzenie rosyjskiej propagandy. Co czwarte z tych postępowań zakończyło się wyrokiem skazującym. Choć duchownych UCP PM jest ponad 10 tysięcy, to margines działalności wywiadowczej w ich szeregach stanowi poważne zagrożenie dla państwa ukraińskiego. W tym kontekście, władze w Kijowie mają uzasadnione obawy, że Kreml poprzez cerkiew może skutecznie wpływać na destabilizację sytuacji politycznej i społecznej w Ukrainie.

Kreml, wykorzystując cerkiew jako narzędzie manipulacji, posługuje się również narracjami religijnymi do legitymizacji swoich działań wojennych. W Rosji, gdzie Rosyjska Cerkiew Prawosławna odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu opinii publicznej, duchowni otwarcie błogosławią rosyjskich żołnierzy oraz sprzęt wojskowy wykorzystywany w wojnie przeciwko Ukrainie. Tego rodzaju wsparcie moralne jest nieocenione dla rosyjskich władz, które starają się przekonać społeczeństwo, że wojna jest sprawiedliwa i zgodna z wartościami prawosławia.

Warto również zauważyć, że Rosyjska Cerkiew Prawosławna od lat jest ściśle powiązana z rosyjskimi służbami bezpieczeństwa. Patriarcha Cyryl, obecny zwierzchnik cerkwi, a także jego poprzednicy, byli związani z KGB, co tylko potwierdza, że cerkiew odgrywała i nadal odgrywa istotną rolę w realizacji strategicznych celów Kremla. Otwarcie w 2002 roku kaplicy prawosławnej na Łubiance, siedzibie rosyjskich służb bezpieczeństwa, symbolicznie podkreśla symbiozę między rosyjskim aparatem represji a cerkwią.

Autokefalia i walka o niezależność

W kontekście tej długotrwałej działalności Kremla, decyzja Ukrainy o delegalizacji UCP PM jest postrzegana jako krok w kierunku zabezpieczenia suwerenności narodowej i przeciwdziałania rosyjskim wpływom. Po wybuchu wojny w 2014 roku, władze ukraińskie zaczęły aktywnie wspierać starania o autokefalię Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego (PCU), która miała stać się niezależną i narodową wspólnotą religijną, odcinającą się od Moskwy. W 2019 roku patriarcha Konstantynopola Bartłomiej, zwierzchnik wschodniego chrześcijaństwa, podpisał tomos nadający autokefalię PCU. Tym samym, Ukraina zyskała niezależną cerkiew, która ma być jednym z filarów narodowej tożsamości i niepodległości.

Jednakże, pomimo oficjalnego ogłoszenia autonomii przez UCP PM w maju 2022 roku, więzi z Moskwą nie zostały faktycznie zerwane. Deklaracja o niezależności, ogłoszona na soborze cerkiewnym, nie została uznana przez rosyjskich zwierzchników, a zmieniony statut cerkwi nigdy nie został opublikowany ani formalnie zatwierdzony przez ukraińskie organy rejestracyjne. To tylko potwierdza, że UCP PM nadal jest postrzegana jako narzędzie Kremla, a jej deklaracje o niezależności mają charakter czysto pozorny.

Wolność religijna i kontrowersje

Decyzja o delegalizacji UCP PM wywołała jednak kontrowersje, zwłaszcza w kontekście wolności religijnej. Papież Franciszek, odnosząc się do sytuacji na Ukrainie, wyraził obawy o wolność wyznania, podkreślając, że „żaden Kościół chrześcijański nie powinien być zniesiony bezpośrednio lub pośrednio”. Papież zaapelował również o nietykalność Kościołów, zaznaczając, że modlitwa, niezależnie od kontekstu, nie może być powodem do represji.

Te słowa papieża stanowią ważne przypomnienie, że wolność religijna jest jednym z fundamentalnych praw człowieka, które powinno być chronione nawet w trudnych warunkach wojennych. Ukraina, jako państwo aspirujące do członkostwa w Unii Europejskiej i poszanowania międzynarodowych standardów praw człowieka, stoi przed wyzwaniem pogodzenia swoich dążeń do ochrony suwerenności narodowej z koniecznością respektowania praw religijnych mniejszości.

Słowa Franciszka mogą być jednak postrzegana w kontekście ogólnym. Coraz częściej słyszy się też, że jako człowiek spoza europejskiego i azjatyckiego kręgu kulturowego, nie jest on w stanie prawidłowo zdiagnozować zawiłości rosyjskiego imperializmu.

Społeczne oczekiwania i przyszłość UCP PM

Decyzje ukraińskich władz o delegalizacji UCP PM wydają się być zbieżne z oczekiwaniami społecznymi. W majowym badaniu przeprowadzonym przez kijowski ośrodek KMIS, 63% respondentów opowiedziało się za delegalizacją UCP PM, a aż 82% zadeklarowało brak zaufania do tej instytucji. Dla wielu Ukraińców, UCP PM jest symbolem rosyjskich wpływów i zagrożeniem dla narodowej tożsamości.

Zwolennicy delegalizacji podnoszą również argument, że poważnie osłabi to prowadzone przez Kreml na Ukrainie operacje dezinformacyjne i propagandowe, które utrwalają koncepcję „ruskiego miru”. Rosyjska Cerkiew Prawosławna, będąca podnóżkiem reżimu Putina, ma bowiem nadal silne wpływy nie tylko w strukturach religijnych, ale także w armii i służbach bezpieczeństwa.

Jan Ptasznik