27 września przypada Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. W 1939 roku w oblężonej Warszawie powołano Służbę Zwycięstwu Polski, która stała się początkiem rozbudowanych struktur konspiracyjnego państwa.
27 września 1939 roku, gdy kampania obronna jeszcze trwała, w oblężonej Warszawie gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz utworzył Służbę Zwycięstwu Polski. Organizacja miała kontynuować walkę w warunkach okupacji. Data ta stała się symbolicznym początkiem Polskiego Państwa Podziemnego, którego struktury wojskowe i cywilne funkcjonowały przez kolejne lata wojny.
Służba Zwycięstwu Polski została następnie przekształcona w Związek Walki Zbrojnej. W lutym 1942 roku ZWZ stał się Armią Krajową. Podziemne struktury wojskowe były podporządkowane władzom Rzeczypospolitej na uchodźstwie i przygotowywały kadry, prowadziły wywiad, sabotaż oraz działania zbrojne przeciw okupantowi.
Fenomen polskiej konspiracji polegał na tym, że nie ograniczała się ona do podziemnej armii. Istniały również cywilne struktury administracji, tajne nauczanie, sądownictwo, działalność informacyjna i pomocowa. Dzięki temu zachowywano ciągłość instytucjonalną państwa mimo niemieckiej i sowieckiej okupacji ziem polskich.
Instytut Pamięci Narodowej przypomina, że Polskie Państwo Podziemne podlegało rządowi RP na uchodźstwie. Obejmowało struktury centralne, wojewódzkie i powiatowe. Szczególne znaczenie miało tajne szkolnictwo, które umożliwiało kontynuowanie nauki mimo ograniczeń i represji okupanta.
W 1998 roku Sejm ustanowił 27 września Dniem Polskiego Państwa Podziemnego. Rocznica stała się okazją do upamiętnienia zarówno żołnierzy konspiracji, jak i tysięcy cywilów, którzy tworzyli zaplecze administracyjne, edukacyjne i społeczne.
Państwo działające w konspiracji
W 2026 roku przypada 87. rocznica powołania Służby Zwycięstwu Polski. W wielu miastach organizowane są uroczystości patriotyczne. IPN zapowiedział między innymi obchody w Krakowie przed Grobem Nieznanego Żołnierza na placu Matejki. W programie przewidziano wojskową asystę, złożenie kwiatów i zapalenie zniczy.
Historia Polskiego Państwa Podziemnego pokazuje, że walka o niepodległość miała jednocześnie wymiar wojskowy, polityczny, edukacyjny i społeczny. Struktury konspiracyjne próbowały zachować podstawowe funkcje państwa w warunkach terroru i całkowitego braku suwerenności terytorialnej.
Dzisiejsze obchody nie odnoszą się więc wyłącznie do jednej organizacji wojskowej. Upamiętniają cały system konspiracyjnych instytucji i ludzi, którzy podtrzymywali polską państwowość oraz przygotowywali kraj do odzyskania wolności.
Podziemne państwo musiało działać w warunkach stałego zagrożenia dekonspiracją. Łączność, przekazywanie dokumentów, tajne komplety i działalność sądów odbywały się pod presją niemieckiego terroru. Za udział w konspiracji groziło więzienie, obóz koncentracyjny lub śmierć, a mimo to struktury obejmowały tysiące ludzi wykonujących bardzo różne zadania.
Jednym z trwałych symboli tego doświadczenia stała się Kotwica Polski Walczącej. Znak łączył literę P z symbolem kotwicy i pojawiał się na murach okupowanych miast jako manifestacja oporu. Dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków polskiej konspiracji. Rocznica 27 września przypomina więc zarówno o strukturach instytucjonalnych, jak i o codziennej odwadze ludzi, którzy utrzymywali ich funkcjonowanie.
Pamięć i lokalne historie
Pamięć o Polskim Państwie Podziemnym ma również wymiar edukacyjny. To opowieść o organizowaniu instytucji w warunkach skrajnego zagrożenia, ale też o odpowiedzialności za wspólnotę. Tajne nauczanie, pomoc społeczna, sądownictwo i administracja pokazują, że opór nie ograniczał się do działań zbrojnych. Dzięki temu rocznica może być punktem wyjścia do rozmowy nie tylko o wojnie, lecz także o znaczeniu państwa, prawa i obywatelskiego zaangażowania. To również dobry moment, aby sięgnąć do lokalnych archiwów i rodzinnych historii związanych z konspiracją. W wielu miejscowościach rocznica jest także okazją do spotkań z kombatantami i historykami oraz składania kwiatów.
Polskie Państwo Podziemne miało także własne kanały informacyjne i prasę konspiracyjną. Druk oraz kolportaż podziemnych wydawnictw były wyjątkowo ryzykowne, ale pozwalały przekazywać wiadomości niezależne od propagandy okupanta. Dzięki takim strukturom społeczeństwo otrzymywało informacje o sytuacji wojennej, represjach i działaniach władz Rzeczypospolitej na uchodźstwie.
Skala Polskiego Państwa Podziemnego pokazuje, że okupacyjna konspiracja nie była wyłącznie zbiorem odrębnych organizacji. Jej siłą było dążenie do odtworzenia funkcji normalnego państwa w warunkach, w których oficjalne polskie instytucje na terenie kraju zostały zniszczone lub podporządkowane okupantom. Dlatego obok struktur wojskowych działały sądy, administracja, oświata, informacja i pomoc społeczna. Dla współczesnego odbiorcy właśnie ta wielowymiarowość jest często najważniejszym kluczem do zrozumienia fenomenu podziemnego państwa.
Rocznica 27 września jest także okazją do przypominania lokalnych historii. W wielu miastach i mniejszych miejscowościach funkcjonowały placówki konspiracyjne, punkty kontaktowe, tajne komplety i sieci kolportażu. Często uczestniczyły w nich całe rodziny, a role kobiet, nauczycieli, harcerzy, kolejarzy czy pracowników poczty były równie ważne jak działania żołnierzy. Odtwarzanie tych historii z archiwów i rodzinnych dokumentów pozwala zobaczyć, jak państwo podziemne działało w praktyce, poza najbardziej znanymi wydarzeniami z Warszawy.
Dla młodszych pokoleń historia Polskiego Państwa Podziemnego może być także lekcją o znaczeniu instytucji i odpowiedzialności obywatelskiej. Ludzie tworzący konspirację działali bez normalnych warunków prawnych, pod stałą groźbą represji, a jednak starali się zachować zasady organizacji, podległości i służby publicznej. Nie oznacza to, że podziemie było wolne od sporów czy błędów. Jego doświadczenie pozostaje jednak jednym z najbardziej niezwykłych przykładów próby utrzymania ciągłości państwa w warunkach okupacji.
Źródła
Instytut Pamięci Narodowej: https://www.krakow.ipn.gov.pl/pl4/aktualnosci/247959,Uroczystosci-z-okazji-Dnia-Polskiego-Panstwa-Podziemnego-Krakow-27-wrzesnia-2026.html
Źródło uzupełniające: https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/112829,Dzien-Polskiego-Panstwa-Podziemnego-27-wrzesnia.html