Ministerstwo Zdrowia rozpoczęło kampanię „Profilaktyka – podaj dalej”, przypominając o bezpłatnych badaniach, z których wielu uprawnionych Polaków wciąż nie korzysta. Najsłabsze wyniki dotyczą m.in. profilaktyki raka szyjki macicy i badań przesiewowych jelita grubego.

Profilaktyka medyczna ma niewdzięczną cechę: jej największy sukces polega na tym, że nic dramatycznego się nie wydarza. Badanie wykonane na czas może wykryć chorobę wcześniej albo uspokoić pacjenta, ale nie daje natychmiastowego efektu odczuwalnego tak jak leczenie bólu czy infekcji. To jeden z powodów, dla których wiele osób odkłada badania mimo dostępnych programów.

We wrześniu Ministerstwo Zdrowia uruchomiło kampanię „Profilaktyka – podaj dalej”. Resort zachęca, aby nie tylko samemu korzystać z badań, ale także przypominać o nich bliskim. Dane opublikowane przy okazji kampanii pokazują, że problem nie polega wyłącznie na braku terminów.

Mammografia: korzysta mniej niż połowa uprawnionych

Według Ministerstwa Zdrowia w ciągu ostatnich dwóch lat z programu profilaktyki raka piersi skorzystało 32,77 proc. uprawnionych kobiet. Bezpłatna mammografia w programie przysługuje kobietom od 45. roku życia w określonych przedziałach i zgodnie z zasadami programu.

Oznacza to, że większość uprawnionych w badanym okresie z programu nie skorzystała. Powody mogą być różne: obawa przed wynikiem, brak czasu, przekonanie o niskim ryzyku, trudności organizacyjne albo zwykłe odkładanie decyzji.

Jednocześnie resort podkreśla, że dostęp do terminów jest szeroki. W sierpniu 2026 r. w systemie MojeIKP dostępnych było ponad 384 tys. terminów mammografii. Sama liczba wolnych miejsc nie rozwiązuje więc problemu niskiej zgłaszalności.

Test HPV: jeszcze niższa zgłaszalność

Jeszcze słabiej wygląda wykorzystanie programu profilaktyki raka szyjki macicy z testem HPV HR. Ministerstwo podało, że skorzystało z niego zaledwie 15,22 proc. uprawnionych kobiet.

W tym przypadku również dostępność terminów była duża. W sierpniu w MojeIKP widniało ponad 445 tys. terminów badań HPV HR. Różnica między liczbą dostępnych wizyt a faktycznym udziałem pokazuje, że system zdrowia ma problem nie tylko z organizacją świadczeń, lecz także z przekonaniem pacjentów do korzystania z nich.

Test HPV HR pozwala wykrywać zakażenie typami wirusa brodawczaka ludzkiego związanymi z wysokim ryzykiem rozwoju zmian nowotworowych. Nie jest diagnozą raka, ale elementem profilaktyki, który pomaga wyłapać ryzyko na wcześniejszym etapie.

Kolonoskopia: około 15 proc. uprawnionych

Ministerstwo przywołało także dane dotyczące badań przesiewowych raka jelita grubego. W 2025 roku na kolonoskopię w ramach programu zgłosiło się około 15 proc. osób uprawnionych.

To badanie budzi szczególnie dużo obaw. Część pacjentów boi się dyskomfortu, przygotowania do badania albo wyniku. Tymczasem jego znaczenie polega m.in. na możliwości wykrywania zmian przednowotworowych i wczesnych stadiów choroby.

W profilaktyce jelita grubego ważne jest również to, że problemy przez długi czas mogą nie dawać wyraźnych objawów. Odkładanie badania do chwili, gdy pojawią się dolegliwości, podważa sens programu przesiewowego.

Dlaczego odkładamy badania. Nie ma jednego powodu. Dla części osób przeszkodą jest dostępność placówki w najbliższej okolicy. Dla innych – praca, opieka nad bliskimi albo brak świadomości, że należą do grupy objętej programem. Istotne są też emocje.

Badanie profilaktyczne wykonywane bez objawów wymaga innego sposobu myślenia niż wizyta u lekarza z konkretną dolegliwością. Trzeba podjąć działanie właśnie wtedy, gdy człowiek czuje się zdrowy. Psychologicznie łatwo uznać, że można to zrobić później.

Dlatego kampania Ministerstwa stawia na prostą zasadę: sprawdź dostępne badania i przekaż informację komuś bliskiemu. Przypomnienie od członka rodziny czy znajomego może być skuteczniejsze niż kolejny ogólny komunikat.

Gdzie sprawdzić możliwość badania. Najprostszym punktem startowym jest Internetowe Konto Pacjenta i aplikacja MojeIKP. W zależności od programu można tam znaleźć informacje o dostępnych świadczeniach i terminach. Warto też pytać lekarza podstawowej opieki zdrowotnej o badania odpowiednie do wieku i czynników ryzyka.

Nie każdy potrzebuje tych samych badań w tym samym momencie. Programy przesiewowe mają określone kryteria, a osoby obciążone dodatkowymi czynnikami ryzyka mogą wymagać indywidualnej ścieżki.

Wrzesień jako „miesiąc profilaktyki” jest więc przede wszystkim pretekstem, żeby sprawdzić, co zostało odłożone. Statystyki mammografii, testów HPV i kolonoskopii pokazują, że problem jest realny. Polska nie potrzebuje kolejnej kampanii, która skończy się na plakacie. Potrzebuje większej liczby osób, które faktycznie zapiszą termin i pojawią się na badaniu.

Profilaktyka nie kończy się na trzech programach. Mammografia, HPV i kolonoskopia są mocno eksponowane, bo dotyczą nowotworów o dużym znaczeniu zdrowotnym. Nie są jednak jedynymi działaniami profilaktycznymi. Regularny pomiar ciśnienia, kontrola glikemii i lipidów, bilanse zdrowia, szczepienia oraz ocena ryzyka chorób sercowo-naczyniowych również mogą wykrywać problemy zanim pojawią się ciężkie objawy.

Kluczowe jest dopasowanie badań do wieku, płci, wywiadu rodzinnego i chorób przewlekłych. Uniwersalna lista „dziesięciu badań dla każdego” może brzmieć atrakcyjnie, ale nie zastąpi indywidualnej oceny.

Warto też pamiętać o profilaktyce stylu życia. Aktywność fizyczna, ograniczenie palenia i nadmiernego spożycia alkoholu, sen oraz prawidłowa masa ciała wpływają na ryzyko wielu chorób. Badanie nie kompensuje wieloletnich szkodliwych nawyków, ale może pomóc wcześnie zauważyć ich konsekwencje.

Najtrudniejszy jest pierwszy krok. Ministerialne hasło kampanii trafnie wskazuje na barierę psychologiczną. Umówienie badania wymaga decyzji, później trzeba znaleźć termin i rzeczywiście pojawić się w placówce. Wiele osób zatrzymuje się na pierwszym etapie.

Dlatego skuteczne programy powinny maksymalnie upraszczać zapis. Jeżeli pacjent ma w telefonie listę dostępnych terminów i może wybrać placówkę bez wielokrotnych telefonów, prawdopodobieństwo wykonania badania rośnie.

Drugim elementem jest przypomnienie. SMS, powiadomienie w aplikacji albo informacja od lekarza rodzinnego może mieć większe znaczenie niż ogólna kampania reklamowa.

Statystyki pokazują, że istnieje duży niewykorzystany potencjał. Setki tysięcy dostępnych terminów nie mają wartości, jeśli pacjenci z nich nie korzystają. Profilaktyka zaczyna działać dopiero w chwili, gdy wolny termin zamienia się w wykonane badanie.

Źródła

gov.pl: https://www.gov.pl/web/zdrowie/profilaktyka—podaj-dalej–ruszyla-ogolnopolska-kampania-na-rzecz-zdrowia-polakow