17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła do Polski, realizując tajne ustalenia paktu Ribbentrop-Mołotow. W przeddzień rocznicy warto przypomnieć, że sowiecka agresja nie była „wkroczeniem ochronnym”, lecz kolejnym ciosem zadanym państwu walczącemu już z III Rzeszą.

Wojna trwała zaledwie siedemnaście dni, gdy od wschodu pojawił się drugi agresor. Polska armia walczyła z Niemcami, administracja próbowała utrzymać ciągłość państwa, a cywile uciekali przed bombardowaniami. W takich warunkach Związek Sowiecki uruchomił plan uzgodniony wcześniej z Berlinem i skierował Armię Czerwoną na terytorium Rzeczypospolitej.

Instytut Pamięci Narodowej przypomina, że w nocy z 16 na 17 września polski ambasador w Moskwie Wacław Grzybowski został wezwany do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych. Sowieci próbowali uzasadnić agresję tezą o rzekomym rozpadzie państwa polskiego. Ambasador odmówił przyjęcia noty. Kilka godzin później granicę przekroczyły oddziały Armii Czerwonej.

Pakt, który otworzył drogę do rozbioru

Tło wydarzeń było znane dopiero później w pełnym wymiarze. 23 sierpnia 1939 roku Niemcy i ZSRS podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow, do którego dołączono tajny protokół wyznaczający strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska znalazła się pomiędzy dwoma totalitarnymi państwami, które uzgodniły podział jej terytorium.

Sowiecka ofensywa dramatycznie ograniczyła możliwości dalszej obrony. Część polskich jednostek podejmowała walkę z Armią Czerwoną, inne próbowały przebijać się w kierunku granic z Rumunią i Węgrami. W kolejnych tygodniach nastąpił faktyczny podział okupowanej Polski między III Rzeszę i Związek Sowiecki.

Okupacja i pamięć

Konsekwencje 17 września nie zakończyły się na zmianie granic. Sowiecka okupacja przyniosła deportacje, więzienia, represje wobec elit i zbrodnie, których najbardziej znanym symbolem pozostaje Katyń. Setki tysięcy obywateli II Rzeczypospolitej znalazły się pod władzą systemu, który traktował polską państwowość jako przeszkodę polityczną.

Ta data ma również wymiar geopolityczny. Historia 1939 roku przypomina, jak niebezpieczne bywają układy mocarstw zawierane ponad głowami państw położonych między nimi oraz jak szybko propaganda może próbować odwrócić znaczenie agresji. Dlatego rocznica 17 września pozostaje lekcją historii i ważnym elementem polskiej debaty o bezpieczeństwie.

Ważne jest też odróżnienie sytuacji militarnej od późniejszej narracji propagandowej. Polska nie skapitulowała 17 września, a władze Rzeczypospolitej funkcjonowały dalej. Sowieckie twierdzenie o rzekomym „rozpadzie” państwa miało uzasadnić działanie już wcześniej uzgodnione politycznie z III Rzeszą. Z punktu widzenia prawa i faktów historycznych był to więc akt agresji, a nie neutralna operacja porządkowa.

Na zajętych terenach szybko zaczęto przebudowywać administrację, własność i życie publiczne. Represje dotykały urzędników, wojskowych, policjantów, ziemian, nauczycieli i przedstawicieli innych grup uznawanych przez władze sowieckie za potencjalnie wrogie. Deportacje w głąb ZSRS rozbijały całe rodziny, a mieszkańcy Kresów znaleźli się w zupełnie nowej rzeczywistości prawnej i politycznej.

Rocznica 17 września ma więc dwa wymiary. Pierwszy jest historyczny i dotyczy pamięci o agresji oraz jej ofiarach. Drugi jest edukacyjny: przypomina, że język używany przez agresora bywa częścią operacji politycznej. W 1939 roku oficjalne uzasadnienia nie opisywały rzeczywistego celu działań, lecz miały stworzyć pozory legalności dla wcześniej przygotowanego podziału terytorium.

W polskiej pamięci historycznej 17 września łączy się też z losem Sybiraków. To przypomnienie, że skutkiem decyzji podjętych na najwyższym szczeblu politycznym były konkretne dramaty rodzin: aresztowania, wywózki, utrata domów i wieloletnia rozłąka. Dlatego rocznica ma wymiar państwowy, ale również bardzo osobisty.

Źródła

IPN – materiały o 1 i 17 września 1939: https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/materialy-do-pobrania/218454%2CII-wojna-swiatowa-Polacy-pod-okupacja-niemiecka-i-sowiecka-1-i-17-wrzesnia-1939-.html

IPN – rocznica agresji ZSRS: https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/206367%2CTEKST-AUDIO-85-rocznica-agresji-Zwiazku-Sowieckiego-na-Polske.html